Met de verbouwing van rijkskantoor Universe in Den Haag zet het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) een volgende stap in zijn circulaire ambities. Jeroen Dunnebacke, projectmanager van hoofdaannemer J.P. van Eesteren, geeft een rondleiding op de bouwplaats.
Beeld: RVB/Herman Zonderland
Jeroen Dunnebacke: ‘Het gaat om duizenden vierkante meters hergebruik en biobased materiaal.’
‘Dit is wat we hebben geoogst’, zegt Jeroen Dunnebacke. De projectmanager van J.P. van Eesteren heeft het niet over aardappels of aardbeien, maar over bouwmaterialen. Hij wijst naar een enorme rij met ingepakte plafondsystemen, die opgeslagen liggen in het kantoorgebouw Universe aan het Maanplein in Den Haag. ‘Deze klimaatplafonds (plafondsysteem met duurzame verwarming en koeling, red.) zijn afkomstig uit het voormalige Zwitserlevenkantoor in Amstelveen. En deze systeemplafonds komen uit het tijdelijke NAVO-kantoor.’
Meer dan Paris Proof
Het zijn materialen die hergebruikt worden bij de renovatie van het voormalige KPN-kantoor Universe in Den Haag. In opdracht van het RVB werkt J.P. van Eesteren samen met architectenbureau cepezed en installatiebedrijf A. de Jong aan deze transformatie. Het is een ambitieus project: het gebouw krijgt energielabel A++++, beter dan Paris Proof, de internationale klimaatafspraken waar het RVB aan moet voldoen. Die afspraken houden in dat nieuwe gebouwen in het gebruik energieneutraal moeten zijn, en tijdens de bouw moet het RVB de CO2-uitstoot zoveel mogelijk terugdringen.
Universe is als het ware de opvolger van Kantoor Vol Afval (KaVA), een voormalig defensiekantoorgebouw op voormalig marinevliegkamp Valkenburg in Katwijk, dat grotendeels circulair werd verbouwd en verschillende prijzen heeft gewonnen voor de vernieuwende aanpak.
Circulaire ambities
Met Universe zet het RVB een volgende stap in zijn circulaire ambities. ‘De schaal is echt veel groter’, zegt Dunnebacke. ‘Het gaat om duizenden vierkante meters hergebruik en biobased materiaal. Niet een pilot, maar het héle inbouwpakket.’ De cijfers zijn inderdaad indrukwekkend: 14.000 vierkante meter binnenwanden, 20.000 vierkante meter vloerafwerking en 15.000 vierkante meter plafonds moeten grotendeels uit hergebruik of biobased bronnen komen. In meerdere categorieën lopen de percentages op tot boven de 90 procent. Verwarming en koeling worden grotendeels verzorgd via een WKO-installatie.
Het U-vormige rijksgebouw ligt op bedrijventerrein Binckhorst en werd in 2001 gebouwd als onderdeel van ‘The Green Campus’, een grootschalig kantoorcomplex van KPN. Het gebouw telt elf verdiepingen, inclusief een parkeergarage, en biedt ongeveer 22.000 vierkante meter aan kantoorruimte en 200 parkeerplaatsen. In 2023 werd het pand met meer dan 1.100 werkplekken aangekocht door het RVB. De oplevering staat gepland voor 2027.
Patroon in het tapijt
Om Dunnebacke heen zijn bouwvakkers druk aan het werk. Zagen, boren, slopen, kabels aansluiten. Binnenin is bijna alles gestript. Hier en daar worden nieuwe installaties gemonteerd en er liggen bouwmaterialen opgeslagen op de koude betonnen vloeren. Dunnebacke loopt een aantal trappen op, op weg naar de ‘mock-up’: drie ruimtes en een gang die laten zien hoe het rijkskantoor er in de toekomst uit komt te zien. ‘Het glas in de gevel is overal nieuw’, vertelt Dunnebacke. ‘Nieuw vacuüm tripleglas met isolerend glas. Maar het bestaande glas hebben we geoogst en gebruiken we in de binnenwanden van het kantoor.’
‘Er begint steeds meer een markt te ontstaan voor hergebruikte materialen’
Het ziet er strak uit in de mock-up. Bijna alles is er hergebruikt of biobased. Het glas dus, houten wanden (biobased), de plafonds (systeem, klimaatplafonds en hout), de kozijnen en het tapijt. Het tapijt bestaat uit tegels in verschillende kleuren. ‘We hebben ervoor gekozen om een patroon te maken. Het was moeilijk om alles in één kleur te vinden omdat het over zulke grote hoeveelheden gaat. Door een patroon te maken konden we verschillende partijen tapijttegels hergebruiken’, vertelt Dunnebacke.
En ontstaat ook flexibiliteit voor de toekomst in het geval er schade of vlekken in de vloer ontstaan. Dan is het minder erg als niet exact de overeenkomstige tapijttegel kan worden gevonden. Bij hergebruik kun je niet even een aanvullende partij nabestellen.
Markt voor hergebruikte materialen
Ook bijzonder: de profielen in de muren zijn niet van staal, maar van karton. En ook het isolatiemateriaal is grotendeels hergebruikt. ‘Er begint steeds meer een markt te ontstaan voor hergebruikte materialen’, vertelt Dunnebacke. ‘Het RVB speelt daar een voortrekkersrol in. Veel materialen worden gevonden via ons eigen netwerk en de hele keten van onderaannemers. Er is wel een marktplaats voor hergebruikte materialen, maar daar kun je bijvoorbeeld geen grote hoeveelheden klimaatplafonds vinden.’
Ook Jelle Sturkenboom, duurzaamheidsadviseur van het RVB, ziet dat de markt voor hergebruik nog in ontwikkeling is. ‘Je merkt dat aannemers elkaar soms beconcurreren op hetzelfde vrijkomende materiaal. Als de circulaire markt doorgroeit, ontstaat er een groter aanbod om uit te kiezen, op dit moment is dit proces echter nog niet zo snel als bij een nieuw product uit de fabriek.’ Dat vraagt om een andere manier van ontwerpen. ‘Idealiter weet je al in een vroege ontwerpfase wat er beschikbaar komt, zodat je het ontwerp daarop kunt aanpassen. Nu zie je dat plafonds bijvoorbeeld net een andere maat hebben dan waar de architect rekening mee hield. Dat vraagt de nodige flexibiliteit in het ontwerpproces.’
Paradepaardje
Universe geldt als het grootste circulaire project binnen het RVB, waarbij bijna volledig op hergebruik en biobased wordt ingezet, en wellicht binnen Nederland. ‘Hier gaat het om het totale inbouwpakket’, zegt Sturkenboom trots. Vooral de hergebruikte klimaatplafonds noemt hij het paradepaardje. ‘Daar zitten grote hoeveelheden staal en koper in met een hoge milieu-impact. Als je dat niet nieuw hoeft te produceren, bespaar je significant.’
‘Een product met een klein krasje vervangen? Zonde toch?!’
Is dit de nieuwe standaard? ‘Dat is wel de bedoeling’, zegt Sturkenboom. ‘De grootste opgave ligt in de bestaande gebouwenvoorraad. Nieuwbouw kan circulair ontworpen worden, maar 80 procent van wat we gebruiken staat er al en zit vol met hoogwaardige materialen. Als we vooraf bij het verkennen van verbouwplannen direct rekening houden hoe materialen worden geoogst en opnieuw kunnen worden toegepast, en bij renovatie ruimte geven aan hergebruik, dan brengen we die circulaire keten echt op gang.’
Een klein krasje
Universe laat zien dat het kan, zegt hij. ‘Het wordt gewoon een mooi kantoor. Alleen met een ander verhaal achter de wanden, plafonds en vloeren.’ Dat kun je alleen maar zien als je heel goed kijkt. Want hergebruik betekent soms ook accepteren dat niet alles showroomnieuw oogt.
Terug bij Dunnebacke, gaat hij op zoek naar wat gebruikssporen in de mock-up. ‘Kijk hier zit wat’, zegt hij. ‘Als je goed gaat kijken, vind je altijd wel een krasje. Maar wie ziet dat? In de bouw zijn we gewend alles perfect te willen. Dan wordt een product met een klein krasje vervangen, terwijl het technisch prima functioneert. Zonde toch?!’