Verhalen

Samen werken aan duurzaam stukje Den Haag

De verduurzaming van een klein stukje Den Haag vraagt inzet van veel verschillende partijen: de gemeente, het Rijk, andere gebouweigenaren, maar ook van facilitaire bedrijven, die verantwoordelijk zijn voor bijvoorbeeld het onderhoud en de catering in de gebouwen.

ERDH Gebied 1

Frans Deeleman

De partners van EnergieRijk Den Haag (ERDH) hebben een gemeenschappelijk doel. Zij willen 16 overheidsgebouwen in een straal van 1 km² rondom station Den Haag Centraal zo verduurzamen, dat de gebouwen in 2040 klimaatneutraal zijn. Het gaat onder meer om het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, het Ministerie van Financiën en het stadhuis van Den Haag. Als die duurzaamheidsoperatie slaagt, ligt navolging door andere gemeenten voor de hand. Het initiatief voor ERDH is afkomstig van het Rijk en de gemeente Den Haag, maar partners als de provincie Zuid-Holland en marktpartijen sloten zich snel aan bij het programma. Ook wordt breder gekeken naar mogelijkheden tot samenwerking met bijvoorbeeld de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag. Het Rijksvastgoedbedrijf wil in Nederland graag koploper zijn en het goede voorbeeld geven als het om duurzaamheid van gebouwen gaat, vertelt projectdirecteur Frans Deeleman.

Klimaatakkoord

In het door Nederland ondertekende klimaatakkoord van Parijs is vastgelegd dat 100% van de energievoorziening in Nederland in 2050 duurzaam moet zijn. Achterliggende gedachte bij het klimaatakkoord is vermindering van de uitstoot van broeikasgas. Dat kan door minder afhankelijk te worden van fossiele en eindige energiebronnen als olie en gas. Energietransitie naar schone en hernieuwbare energiebronnen als wind, zon en geothermie is dus van groot belang.

Martin Andriessen

Martin Andriessen, manager energietransitie in Den Haag: “Als stad hadden wij al de ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2040, dus dat paste prima bij de ambities van het Rijk. Het is logisch om samen op te trekken: welke

energieoplossingen zijn passend, elke infrastructuur is daarvoor nodig, hoe gaan we die realiseren? Den Haag heeft grond en gebouwen. Kunnen we het bestaande stadsverwarmingsnet verduurzamen en gebruiken? Door samen op te trekken hopen we sneller meters te kunnen maken.”

Drie fronten tegelijk

De duurzaamheidsslag binnen ERDH wordt op drie fronten tegelijk gevoerd, zegt Frans Deeleman. “In de gebouwen zelf kunnen we energie besparen door te verslimmen: in smart buildings zijn de installaties goed ingeregeld en wordt gemonitord wie wanneer waar werkt. Via dashboards kunnen we gebruikers van een pand inzicht geven in het actuele energieverbruik en mogelijke aanpassingen. Awareness is belangrijk: dat mensen zien wat er gebeurt en wat gedragsverandering voor gevolgen kan hebben.”

”Tweede onderdeel van ERDH is het verticaal denken in plaats van horizontaal: dus niet meer op gebouwniveau, maar naar meerdere gebouwen tegelijk. Installaties slimmer maken en aan elkaar koppelen, bespaart veel energie.” Aardwarmte of Geothermie gaat daarbij een hele belangrijke rol spelen om de duurzaamheidsambitie te kunnen halen, verwacht Deeleman.

Het derde onderdeel van ERDH richt zich op steeds duurzamere energie inkopen onderweg naar 2040. “De ERDH-principes zijn natuurlijk ook van toepassing op de woonomgeving en waar mogelijk gaan we dan ook linken leggen naar regionale initiatieven als de warmterotonde.” En de belangrijkste voorwaarde om dat allemaal te kunnen waarmaken? “Samenwerking, daar draait het om” betoogt Deeleman. ”Met andere overheden en marktpartijen.”

Marktpartijen

Ook voor marktpartijen is het zeer de moeite waard om aan te haken bij dit initiatief, zegt Stephan Lutters, SPC directeur bij Safire BV, het PPS-consortium dat verantwoordelijk was voor ontwerp, realisatie, onderhoud en exploitatie van het Ministerie van Financiën. Dat is één van de overheidsgebouwen die ingrijpend verduurzaamd zal worden in het kader van EnergieRijk Den Haag. Als marktpartij wil je

een rol spelen in de verduurzaming van Nederland, stelt Lutters. “Door hier aan mee te doen, kunnen we participeren in een kopgroep die met duurzame concepten bezig is. We kunnen een rol spelen bij de belangrijkste innovaties op het gebied van duurzaamheid. Dat is ook ons bedrijfsbelang.”

Stephan Lutters

Sinds de oplevering verzorgt Safire de complete exploitatie van het gebouw. “Wij moeten de inhoud van wat in ERDH wordt afgesproken, straks gaan borgen in dit pand en onze exploitatie. Alle bedrijven die hierbij zijn betrokken zoals Aberdeen, Strukton, Heijmans, en Engie willen daar graag aan bijdragen. Vanuit de markt willen we kartrekker zijn voor deze beweging. Onze aandeelhouders vinden het ook de moeite waard. Het heeft voor beleggers meerwaarde om in je portfolio te kunnen laten zien dat je als investeerder mee beweegt met een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling als verduurzaming.”

Smart thermal grid

Om de duurzaamheidsdoelstellingen te kunnen halen, is het noodzakelijk om niet per gebouw te kijken, maar naar het geheel. Een idee is om bestaande warmte-koude opslag (wko)-installaties van de gebouwen in het ERDH-gebied, aan elkaar te koppelen, zegt Deeleman. “We willen een ‘smart thermal grid’ aanleggen in de Haagse ondergrond.” Dat vergt veel voorbereiding: “De wko-installaties zijn van verschillende eigenaren. Die moet je er dus van overtuigen dat het zin heeft om invloed weg te geven. En voor je installaties aan elkaar koppelt, wil je ze allemaal op een bepaald kwaliteitsniveau hebben.”

Uit onderzoek is gebleken dat de inzet van zonnepanelen en windenergie alleen niet voldoende energie oplevert om de energiebehoefte te dekken in het gebied, ook al zouden alle gebouwen nog eens extra worden geïsoleerd. Geothermie lijkt daarbij noodzakelijk. Maar in Nederland is nauwelijks ervaring met de opwekking van aardwarmte op deze grote schaal, zeggen Andriessen en Deeleman. Andriessen:“Je hebt flink wat oppervlakte nodig voor putten. Dat valt niet mee om die in te passen in een drukke stad als Den Haag. Dus we zijn al bezig met locatiestudies om te kijken waar ruimte is.”

Dynamische werkelijkheid

Maar op gebouwniveau valt er ongetwijfeld ook nog flink wat duurzaamheidswinst te behalen, vermoedt Lutters. “Het gebouw van het Ministerie van Financiën was tien jaar geleden erg duurzaam. Maar we hadden destijds niet de ambitie dat het in 2040 energieneutraal zou moeten zijn. Nu wel.” Maar het DBFMO-contract kent een looptijd van 25 jaar, staat dat ingrijpende aanpassingen niet in de weg?

Lutters: “De werkelijkheid is natuurlijk dynamisch. Je moet binnen zo’n contract mee willen bewegen en reflecteren, zodat je goede stappen kunt zetten voor de toekomst.” Het gaat om maatwerk, zegt hij. “Door bijvoorbeeld goede sensoring van werkplekken kun je licht en binnenklimaat beïnvloeden via je installaties om verspilling tegen te gaan. Lutters: “Ondertekening van het ERDH-convenant zal impact hebben voor Safire, en zal dan ook een plek gaan krijgen in de continue optimalisatie van ons operationele proces.” Op dit moment draait het bij alle partijen nog vooral om het commitment, stelt hij. “Bij het convenant straks moeten er duidelijke afspraken liggen. De lusten en de lasten moeten natuurlijk goed worden verdeeld.”
Ook Martin Andriessen van de gemeente Den Haag ziet een realitycheck wel aankomen: “Wie gaat het betalen, dat wordt natuurlijk wel een vraag.” Maar, zegt hij: “ERDH levert voor ons ook werkgelegenheid op. Wie gaat die zonnepanelen plaatsen en het onderhoud doen, wie gaat de sleuven graven en de gaten boren? We zijn al in overleg met opleidingen en organisaties om te praten over omscholing en bijscholing. We denken dat deze verduurzamingsambitie zo’n 1000 tot 2000 arbeidsplaatsen op jaarbasis gaat opleveren, dat is natuurlijk van groot belang voor onze stad.”

Ministerie van Financiën